Górnośląskie Koleje Wąskotorowe

2020-04-09T09:38:11Z

Edytor: interpunkcja

[[Plik:Bytom, GKW.jpg|thumb|300px|Pociąg Górnośląskich Kolei Wąskotorowych na stacji [[Bytom Wąskotorowy|Bytom Wąsk.]] (lokomotywa [[Oznaczenia taboru wąskotorowego PKP (WM-11)#Lxd2|Lxd2]])]]
[[Plik:Miasteczko.gkw.jpg|thumb|right|300px|Pociąg Górnośląskich Kolei Wąskotorowych na stacji w Miasteczku Śląskim]]
'''Górnośląskie Koleje Wąskotorowe''' ('''GKW''', miejscowa nazwa ''[[wikt:rosbanka|rosbanka]]'', niem. ''Oberschlesische Schmalspurbahn'' (OSSB)) – publiczna sieć [[kolej wąskotorowa|kolei wąskotorowych]] o [[rozstaw szyn|prześwicie toru]] 785 mm służąca głównie do transportu surowców i półproduktów między zakładami przemysłowymi Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Ich powstanie zostało uwarunkowane niewydolnością ówczesnego systemu transportu towarów, który opierał się na drogowym przewozie konnym (przez tzw. wekturantów). W naturalny sposób GKW łączyły ze sobą autonomiczne wąskotorowe [[kolej przemysłowa|koleje wewnątrzzakładowe]] poszczególnych kopalń, hut i innych fabryk. Niezależnie od GKW, poszczególne przedsiębiorstwa tworzyły własne linie i sieci kolejowe, np. linia [[Linia wąskotorowa Gliwice – Racibórz|Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz]], czy sieć kolei łącząca zakłady koncernu [[Georg von Giesches Erben|Giesche`s Erben]] w rejonie Szopienic. Większość prywatnych kolei miała zapewnione połączenie z siecią publicznych GKW. Niektóre z nich, jak np. linię Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz zostały organizacyjnie przyłączone do GKW po 1945 roku w ramach jednego przedsiębiorstwa – [[Polskie Koleje Państwowe|Polskich Kolei Państwowych]].

Górnośląskie Koleje Wąskotorowe pełniły funkcję kolei znaczenia miejscowego, tj. większość ładunków została nadawana do i ze stacji w obrębie własnej sieci. z wyjątkiem typowo pasażersko-towarowej linii Gliwice Trynek – Rudy – Racibórz, GKW w zasadzie nie służyły transportowi osób. Incydentalne przypadki przewozów pasażerskich miały miejsce zaraz po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]] między Katowicami a Tarnowskimi Górami oraz w pewnych okresach czasu między oddziałami zakładów przemysłowych. Na linii rudzkiej do 1991 roku prowadzono regularne przewozy pasażerskie między Gliwicami a Rudam i Raciborzem. W latach 70. XX wieku uruchomiono próbnie rozkładowe pociągi turystyczne łączące Bytom z [[Jezioro Chechło-Nakło|Zalewem Nakło-Chechło]] w Miasteczku Śląskim. Szybko z nich zrezygnowano, najprawdopodobniej z uwagi na odbywający się operatywnie intensywny ruch towarowy kolidujący z ruchem pasażerskim wymagającym regularnego rozkładu jazdy oraz wyjątkowo duże zainteresowanie przewyższające zdolność przewozową. Do pomysłu powrócono w 1993 roku, kiedy ponownie uruchomiono połączenie turystyczne na tej samej trasie. Wkrótce relację wydłużono aż do Siemianowic Śląskich. Obecnie GKW funkcjonują tylko jako kolej turystyczna.

Należy odnotować, że oprócz publicznych i prywatnych kolei wąskotorowych oraz połączonych z nimi bocznic i kolei wewnątrzzakładowych o prześwicie 785 mm, na Górnym Śląsku istniały też koleje wąskotorowe o innym prześwicie. Służyły transportowi wewnątrzzakładowemu (na zwałowiska odpadów, w cegielniach itp.) lub jako naziemne koleje górnicze obsługujące prawie każdy wydobywczy lub materiałowy szyb kopalniany. Najczęściej spotykane prześwity to: 600 mm, 630 mm, 800 mm, 900 mm, 1050 mm. Nierzadko jeden zakład posiadał kilka systemów wąskotorowych o różnych szerokościach toru. Ponadto w [[Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku|Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie]] zbudowano wąskotorową [[Kolejka parkowa w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku|kolej parkową]]. Nie były one połączone z siecią GKW.

== Historia ==
Pierwotna sieć zbudowana została przez [[Kolej Górnośląska|Towarzystwo Kolei Górnośląskiej]] w latach 1851-1857. Początkowo część ruchu była obsługiwana przez zaprzęgi konne. W latach 1851-1852 powstało kilka oddzielnych odcinków między zakładami przemysłowymi, o łącznej długości 35 km. W latach 1854-1857 zbudowano dwa podstawowe odcinki [[Tarnowskie Góry]] - [[Wirek]] (25 km) i [[Bytom Karb]] − [[Bogucice]] − [[Zawodzie (Katowice)|Huta Kunegunda]] (15 km), przez co powstała zorganizowana sieć łącznej długości ok. 75 km. Przewożono wówczas ok. 250.000 ton towarów rocznie<ref name=mt>Krzysztof Soida: "Wąskotorowe drogi:koleje polskie" w: Młody Technik nr 5/1986, s. 7-10.</ref>. Sieć kolejowa była początkowo dzierżawiona przez [[Rudolf Pringsheim|Rudolfa Pringsheima]]. 1 marca 1884 koleje górnośląskie przeszły na własność Królestwa Prus<ref name=mt/> i były dalej rozbudowane przez państwowy zarząd kolejowy ([[Königlich Preußische Eisenbahn-Verwaltung|KPEV]]). W 1887 powstała odrębna linia [[Trynek (Gliwice)|Gliwice Trynek]] - [[Rudy]] - [[Racibórz]] (48 km)<ref name=mt/>. System Górnośląskich Kolei Wąskotorowych został podzielony na skutek podziału Górnego Śląska pomiędzy Polskę i Niemcy w 1922. Wraz z kryzysem gospodarczym, zahamowało to rozwój kolei w okresie międzywojennym<ref name=mt/>. Części kolei były pod zarządami Rzeszy Niemieckiej ([[Deutsche Reichsbahn|DR]]) i Polski ([[Polskie Koleje Państwowe|PKP]]).

GKW były kluczowym elementem lokalnego [[system transportowy|systemu transportowego]] w miastach GOP, a sieć licząca w szczytowym okresie rozwoju ponad 230 km długości obejmowała trójkątny obszar sięgający po miejscowości [[Żyglin-Żyglinek|Żyglin]] i [[Bibiela]] na północy, [[Racibórz]] na płd. zachodzie, [[Mysłowice]] na płd. wschodzie. GKW łączyły setki kopalń, hut, fabryk i elektrowni aglomeracji, służąc lokalnemu transportowi ładunków masowych, a w szczytowym okresie przewozów 1950-1970 masa ładunków przewożonych rocznie przez GKW wynosiła 5-6 milionów ton.

W okresie przemian ustrojowych po 1989 roku [[Polskie Koleje Państwowe|PKP]] stopniowo zrezygnowały z obsługi [[kolej wąskotorowa|kolei wąskotorowych]] i przystąpiły do ich likwidacji, przy czym na mocy ustawy o restrukturyzacji PKP zaistniała możliwość nieodpłatnego przejęcia ich majątku przez gminy. Skorzystały z niej miasta [[Bytom]], [[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]] a także [[Kuźnia Raciborska]] i [[Racibórz]]. Od 2002 roku rolę głównego właściciela GKW przejął samorząd miasta Bytom, a operatorem kolei zostało [[Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych]]. W 2003 roku GKW obchodziły 150-lecie istnienia.

Do dziś pozostała czynna tylko jedna linia historyczna ([[Bytom Wąskotorowy]] - [[Miasteczko Śląskie]] Wąsk.) z regularnym ruchem turystycznym, szczątkowa linia historyczna w rejonie stacji [[Rudy]] oraz dwie z dużych dawnych stacji - [[Bytom Karb Wąskotorowy|Bytom Karb Wąsk.]] i Zabytkowa stacja kolei wąskotorowej w [[Rudy|Rudach]]. Stacja w Rudach jest obecnie zarządzana przez Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Kuźni Raciborskiej.

==Tabor==

=== Lokomotywy spalinowe typu WLs75, WLs150, WLs180, L30H oraz L45H ===

{{Lw kwerenda istniejące|kolej=~Górnośląskie Koleje Wąskotorowe*}}

=== Wagony towarowe ===

Patrz: [[Tabor Górnośląskich Kolei Wąskotorowych|Wagony serii Wddxh i pochodnych]]

__NOCACHE__

==Przypisy==
<references/>

== Zobacz też ==
* [[Kolejka parkowa w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku]]
* [[Stowarzyszenie Górnośląskich Kolei Wąskotorowych]]
* [[Zabytkowa stacja kolei wąskotorowej w Rudach|Rudy]]
* [[Koleje wąskotorowe w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim]]
* [[Kolej przemysłowa]]
* [[Balkan (kolej wąskotorowa)]]

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.sgkw.eu Oficjalna strona GKW]
* [http://www.gkw.pl Strona o GKW]

{{Wikipedia}}
[[Kategoria:Hasła encyklopedyczne]]
[[Kategoria:Górnośląskie Koleje Wąskotorowe]]

Użytkownik:Edytor

2020-04-08T22:02:47Z

Edytor: moja strona

Witajcie! Jestem Edytor. Czasami będę robił małe edycje, rzadziej duże. [[Użytkownik:Edytor|Edytor_Treści]] ([[Dyskusja użytkownika:Edytor|dyskusja]]) 22:02, 8 kwi 2020 (UTC)

Enkol - Wkład użytkownika [pl]

Górnośląskie Koleje Wąskotorowe

Użytkownik:Edytor