Zabytkowa stacja kolei wąskotorowej w Rudach

Z Enkol
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zabytkowa stacja kolei wąskotorowej w Rudach
LokoRudy.jpg
Poprzednie nazwy:
Rauden 1898-1945, Rudy 1945-nadal
Rok budowy 1898
Cel budowy Połączenie miast wcześniej nieskomunikowanych kolejowo: Gliwic z Raciborzem


Data wpisu do rejestru zabytków 1993
Rozstaw szyn 785 mm


Istniejące linie Gliwice Wąskotorowe - Markowice Raciborskie
Długość czynnego odcinka 7 km
Długość całkowita istniejących szlaków ~12 km
Długość zlikwidowanych linii ~37 km
Stacje styczne z koleją normalnotorową Racibórz Markowice
Inne ważniejsze stacje Gliwice Trynek
'
Operatorzy
Nazwa Operatora Okres działalności
Górnośląskie Tramwaje Parowe 1900 - 1945
PKP 1945 – 1992
Towarzystwo Służby Ochrony Zabytków Kolei Rybnik 1994 - 2009
Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Kuźni Raciborskiej 2009 - obecnie


'



Zabytkowa stacja kolei wąskotorowej w Rudach - Stacja kolei wąskotorowej położona w 23 kilometrze linii Gliwice Wąskotorowe - Racibórz Markowice (Stacja Rudy jest też w km 41,100 na lini Bytom Karb Wąskotorowy - Racibórz Markowice) obecnie znajduje się we władaniu Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Kuźni Raciborskiej. Niegdyś była ważną stacją przeładunkową, główną lokomotywownią i wagonownią na linii. Dziś stanowi wielką atrakcję turystyczną w regionie.

RUDY plan schematyczny.jpg

Historia[edytuj]

Geneza powstania i budowa[edytuj]

Brak sprawnego systemu transportowego na trasie między Gliwicami a Raciborzem zaowocował w 1891 roku pomysłem budowy kolei wąskotorowej Gliwice-Rudy-Racibórz. Z inicjatywą stworzenia sprawnego systemu transportowego wyszła firma "Kramer & Co.". W 1894 r. utworzono Górnośląskie Tramwaje Parowe, które później zostały pierwszym przewoźnikiem na linii. Trwały już wtedy prace przy budowie pierwszej linii tramwajowej Gliwice-Piekary Śląskie. 15 października 1987 roku firma "Kramer & Co." otrzymała koncesję na budowę i eksploatację linii w trakcji parowej a 13 kwietnia 1898 roku Ministerstwo Robót Publicznych nadało tej firmie prawo wywłaszczenia gruntów pod budowę kolei. Linia została otwarta 25 marca 1899r., początkowo na odcinku Gliwice-Rudy. W tym samym czasie połączono stację Nieborowice z Cegielnią "Wilcza" torem o długości 3,7 km. We fragmencie zezwolenia z dnia 25 kwietnia 1900 roku udzielonemu przez Prezydenta Rządowego Opola czytamy:

"Udziela się zezwolenia przy poniższych warunkach na budowę i eksploatację kolejki o charakterze linii bocznej o szerokości 0,785 m z Gliwic przez Rudy do Raciborza dla przewozu osób i towarów za pomocą trakcji parowej dla firmy Oberschleise Dampfstraßenbahn G.m.b.H. Berlin, którą zarejestrowano 21 marca 1894 roku w rejestrze handlowym Królewskiego Sądu Okręgowego I w Berlinie na podstawie ustawy o kolejkach i prywatnych połączeniach kolejowych z 28 lipca 1892 roku, w porozumieniu z Królewską Dyrekcją Kolejową w Katowicach oraz z zachowaniem praw osób trzecich.

§1

Zezwolenia udziela się na okres 99 lat."

Z końcem 1900 roku Górnośląskie Tramwaje Parowe otrzymały prawo wywłaszczania gruntów pod budowę kolei od Rud w stronę Raciborza. Następnie do użytku oddany został krótki odcinek Rudy-Paproć (w lutym 1901). W kwietniu 1902 przedłużono linię do Markowic, po drodze budując stacje Szymocice, Nędza oraz Babice. W końcu 17 maja 1903 linia dotarła do ostatniej na linii stacji Ratibor Plania (Racibórz Płonia).

Okres Międzywojenny[edytuj]

Zakupiono 2 wersje parowozów na linie Gliwice Trynek-Racibórz Płonia:
-w 1919 roku zakupiono parowóz firmy Borsig Tx6 (układ osi D)
-w 1925 roku zakupiono 2 sztuki parowozów T40 firmy AEG, najsilniejsze parowozy w historii GKW

Po 1945 - w strukturach GKW (za czasów PKP)[edytuj]

Po wojnie cała linia znalazła się w granicach Polski. W 1945 roku po wkroczeniu oddziałów radzieckich rozebrano odcinek torów od Lukasyny do stacji Paproć. Linia siłami kolejarzy i z pomocą żołnierzy WP została odbudowana i przywrócono jej przejezdność. Kursowanie pociągów odbywało się już tylko do stacji Racibórz Markowice, gdyż stacja Ratibor Plania (Racibórz Płonie) została zamknięta 25 maja 1939 roku z powodu powodzi, która przerwała pobliskie wały. Nie została już ponownie uruchomiona, gdyż w 1940 roku do toru łączącego Płonię z Lukasyną dotarła budowa kanału Ulga i nie zdecydowano się na budowę mostu kolejowego dla wąskotorówki, kładąc jednocześnie kres tej linii. W w 1960 roku wyeksploatowano ostatni wagon motorowy na sieci GKW, a 6 lat później zawieszono ruch pasażerski do Markowic. PKP chcąć unowocześnić wąskie tory w Polsce zaczęło sprowadzać lokomotywy Lxd2 firmy FAUR w Bukareszcie. Pierwszą lokomotywownią w Polsce, która otrzymała te lokomotywy była lok. Rudy (1967r.). W 1989 roku przeprowadzono ostatnią większą inwestycje na lini, a mianowicie wybudowano przystanek Gliwice Śródmieście. Zaledwie niecałe 2 lata później zawieszono ruch do tego przystanku (1991.11.04). Zawieszenie kursów pasażerskich na lini nastąpiło na przełomie 1991/92 roku a pociągów towarowych nastąpiło przez rozwiązanie umowy bocznicowej z kopalnią Gliwice 31 grudnia 1993 roku.

Pod władaniem stowarzyszeń[edytuj]

1993-1999 – okres "rządów" Tadeusza Popiela na stacji Rudy przekazanej w opiekę Towarzystwu Miłośników Górnośląskiej Kolei Wąskotorowej. Niestety, Towarzystwo nie wykorzystało możliwości przywrócenia ruchu pasażerskiego na całkowicie przejezdnej (do 1995 roku) linii. Pan Popiel jako prezes Towarzystwa" zasłynął" z wrogości okazywanej miłośnikom kolei chcącym wejść na teren stacji oraz całkowitej ignorancji opinii środowiska polskich hobbystów kolejnictwa i konserwatora zabytków. Zrealizował swój pomysł z serii "Idee fixe": w 1998 wybudowano parowóz Pw53 kosztem zniszczenia 2 unikatowych parowozów: ostatniego czynnego Tw53, wypożyczonego Towarzystwu (pojazd jest własnością Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu) i Px48 darowanego Towarzystwu przez PKP. Drugi z parowozów (bez tendra wykorzystanego w parowozie Pw53), po dewastacji, zostaje nielegalnie sprzedany angielskiemu miłośnikowi.

1999.12 – Pod naciskiem opinii publicznej Tadeusz Popiel rezygnuje z prezesury Towarzystwa ustępując miejsca Januszowi Gieruckiemu, etnografowi i muzealnikowi. Katowickie Stowarzyszenie Milośników Kolei przejmuje w opiekę stację Rudy wraz z całą infrastrukturą. Rodzi się koncepcja stopniowego odbudowywania rozkradzionego i zniszczonego szlaku GKW Gliwice-Rudy-Markowice. Wykonywane były remonty lokomotyw oraz naprawy szlaku oraz jego odkrzaczanie

Przejęcie Stacji Przez UM Kuźnia Raciborska[edytuj]

2009.01 - przejęcie obiektu przez gminę Kuźnia Raciborska. Nastały nowe, lepsze czasy po zawiłym zarządzaniu przez stowarzyszenia. Naczelnikiem stacji Rudy zostaje Pan Jarosław Łuszcz. Nowy naczelnik czyni dużo starań o pozyskanie taboru i sprowadzenie go na stację. Wykonano dużo remontów, przywrócono dużo lokomotyw do ruchu, między innymi perłę stacji czyli parowóz Las49-3343

Niezrealizowane projekty[edytuj]

Plany przedłużenia linii do centrum Raciborza nie doszły do skutku, podobnie jak plany połączenia Rud z Kopalnią "Emma" (obecnie Marcel") przez Rybnik czy też pochodzącego z 1901 roku projektu budowy linii z Nieborowic do Czerwionki w której to znajduje się Kopalnia Dębieńsko. Jako fragment sieci tramwajowej, także kolej do Rud miała planowo zostać zelektryfikowana jednak pomysł ten nigdy nie doczekał się realizacji.

Bocznice[edytuj]

Linia stanowiła trzon transportu towarowego w regionie, z tego powodu posiadała kilka bocznic do różnych zakładów przemysłowych. Wykaz bocznic przedstawia poniższa tabela

L.p. Nazwa bocznicy Data otwarcia Data zamknięcia
1 Cegielnia "Wilcza" 1899-03-2525 marca 1899 1926-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1926
2 Górnośląskie Koleje Wąskotorowe 1905-06-022 czerwca 1905 1996-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1996
3 Kopalnia Węgla Kamiennego "Gliwice" 1905-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1905 1993-12-3131 grudnia 1993
4 Młyn parowy, późniejsza garbarnia 1923-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1923 1945-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1945
5 stacja normalnotorowa Markowice 1905-02-011 lutego 1905 1945-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1945
6 Tartak "Lukasine" 1930-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1930
7 Tartak "Paproć" 1945-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1945
8 Zakład Kruszyw Januszowice, Żwirownia "Babice" 1977-11-077 listopada 1977 1981-09-3030 września 1981
9 Zakłady Chemiczne "Ceres" S.A. 1905-02-011 lutego 1905 1945-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1945
10 Zakłady Elektrod Węglowych "1 Maja" (dawniej Siemens) 1939-05-2525 maja 1939
11 Żwirownia "Arndt & Baron" 1931-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1931
12 Żwirownia "Babice" Gminy Bojków 1931-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1931 1937-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1937

Czynne Stacje na Lini Trynek-Markowice[edytuj]

Stanica - Trzy-torowa stacja kolejowa z budynkiem dworca, jednym peronem jednokrawędziowym
Rudy - Główna stacja oraz zaplecze techniczne na lini, posiada lokomotywownie, budynek dworca, schroniska dla pracowników, magazyny, itp.
Paproć - Dwu-torowa stacja, posiada budynek stacyjny i jeden peron ziemny dwukrawędziowy
Rybnik Stodoły - Dwu-torowa stacja z jednym peronem jednokrawędziowym. Stacja jest zmodernizowana do nowoczesnych standardów.

Zdjęcia[edytuj]

Tabor[edytuj]

Historyczny[edytuj]

W pierwszych latach do przewozów ludzi i towarów użytkowano tramwajowe lokomotywy parowe marki Hohenzoller, wycofane z dopiero co zelektryfikowanej miejskiej sieci tramwajowej, które ze względu na swój "miejski" rodowód nie sprawdziły się do ciągnięcia cięższych składów na dłuższych trasach. Już po 5 latach zaczęto więc wprowadzać do ruchu parowozy typowo "kolejowe" - początkowo marki Borsig (oznaczone serią Txb2) które służyły do lat 60-tych, później potężne Tw9. Po wojnie w ramach programu UNRRA dostarczono z USA maszyny serii Pxu które pracowały aż do zastąpienia ich spalinowozami rumuńskimi, kiedy to zostały w większości przekazane na Kujawskie Koleje Wąskotorowe. Podobnej klasy maszynami były polskie Px48 - trzy lokomotywy tej serii służyły na trasie Gliwice - Rudy w latach sześćdziesiątych jednak niewielka moc tych parowozów spowodowała, że przed końcem dekady zostały przeniesione na inne koleje wąskotorowe PKP.

Obecnie[edytuj]

Zestawienie taboru stacjonującego w Rudach:

Parowozy[edytuj]

Nr fabr. Typ Producent Rok prod. Nr. Kotła Prześwit Oznaczenie Stan Uwagi
Las49-3343 Las49 Chrzanów 1954 1655/53 785mm Las49-3343 Sprawny
3996 Tw53/Pw53 Chrzanów 1955/1997/9 13969/54 785mm Pw53-02 Eksponat Przebudowany z Tw53. Tender od Px48.
Tw9-8 Tw9 AEG 1924 785mm Tw9-8 Eksponat Na stacji znajduje się kocioł służący kiedyś do ogrzewania lokomotywowni a obecnie jest częścią muzeum multimedialnego w hali Wagonowni w Rudach.
Borsig Bn2t Bn2t Borsig 1929 12050/29 785mm 15 Eksponat

Spalinowe pojazdy trakcyjne[edytuj]

Nr fabr. Typ Rok prod. Prześwit Oznaczenie Stan Uwagi
Lxd2-08 Lxd2 1981 785mm HP-Lxd2-08 W trakcie remontu Lokomotywa sprowadzona z Huty Pokój. Lokomotywa nie posiada górnej lampy oraz posiada malowanie zakładowe.
Lxd2-354 Lxd2 1967 785mm Lxd2-354 Odstawiony
Lxd2-373 Lxd2 1981 785mm Lxd2-373 W trakcie remontu
Lyd1-150 Wls150 1966 785mm Lyd1-150 Sprawna
Wls180-15 Wls180 1971 785mm Wls180-15 W trakcie remontu
Wls180-36 Wls180 1972 785mm Wls180-36 Sprawna
2Wls40-1189 2WLs40 1961 785mm 10 Odstawiony Pęknięty blok silnika
2Wls50-1836 2WLs50 1970 785mm 2WLs50-1836 Sprawna
2Wls50-2088 2WLs50 1970 785mm 2WLs50-2088 Sprawna
Wls75-38 Wls75 1967 785mm Wls75-38 Sprawna
Wls75-66 Wls75 1971 785mm Wls75-66 Sprawna
Wmd 101 Wmc nieznany 785mm Wmd 101 Sprawny
Mbxd2-218 A20D-P 1986 785mm MBxd2-218 Sprawna
Wls40-372 WLs40 1955 600mm Wls40-372 Eksponat
Wls40-377 WLs40 1955 600mm Wls40-377 Eksponat

Elektrowozy[edytuj]

Nr fabr. Typ Rok prod. Prześwit Oznaczenie Stan Uwagi
Siemens Siemens elektrowóz 1896 785mm 15 W Remoncie Najprawdopodobniej najstarszy czynny elektrowóz na świecie.

Pojazdy Specjalne (w trakcie uzupełniania)[edytuj]

Nr fabr. Typ Rok prod. Prześwit Oznaczenie Stan Uwagi
803S-01 803S 1985 785mm 803S-01 Odstawiony Pług Odśnieżny, kiedyś miał rozstaw 1000mm, a obecnie stoi na wózkach z węglarek Wddxh.
Urządzenie Rotacyjne Lxd2 1967 785mm Urządzenie Rotacyjne (Ex. Lxd2-357) Odstawiony Przebudowana na rotacyjne urządzenie do oczyszczania toru w roku 1987 z lokomotywy Lxd2-357.
Wagon Opryskowy Wagon Opryskowy 785mm Wagon Opryskowy Odstawiony Wagon służył do rozprowadzania substancji chemicznej do usuwania zieleni z torowiska. W środku znajdował się zbiornik na substancję, z którego pompa zasilana silnikiem dwusuwowym andorii rozprowadzała równomiernie do dysz opryskowych płyn podczas jazdy. Dzięki temu roślinność nie rosła w pobliżu torów.
Pług Odśnieżny Pług Odśnieżny typu Björke 1963 785mm 00-00-932-3000-1 Odstawiony Wagon przywieziono w 1969 roku do Bytomia i przydzielono do lokomotywowni Rudy

Wagony pasażerskie[edytuj]

Typ Zdjęcie Rok prod. Prześwit Oznaczenie Stan Uwagi
A20D-P A20D-P 236-7.jpg 1988 785mm Bxhpi 00-450024-236-7 Odstawiony Wagon doczepny FAUR
Przekazany gminie Kuźnia Raciborska dn. 29.07.1994[1]
A20D-P A20D-P 237-5.jpg 1988 785mm Bxhpi 00-450024-237-5 Odstawiony Wagon doczepny FAUR
Przekazany gminie Kuźnia Raciborska dn. 29.07.1994[2]
A20D-P A20D-P 238-3.jpg 1988 785mm Bxhpi 00-450024-238-3 Sprawny Wagon doczepny FAUR
Przekazany gminie Kuźnia Raciborska dn. 29.07.1994[3]
BTxh BTxh 313-9.jpg 785mm BTxh 00-320034-313-9 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh
BTxhp BTxh 314-7.jpg 785mm BTxhp 00-320034-314-7 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh
BTxhp BTxh 315-4.jpg 785mm BTxhp 00-320034-315-4 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh. (sprowadzony z PKW Chorzów)
BTxhp BTxh 316-2.jpg 785mm BTxhp 00-320034-316-2 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh. (sprowadzony z PKW Chorzów)
BTxh BTxh 317-0.jpg 785mm BTxh 00-320034-317-0 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh
BTxh BTxh 318-9.jpg 785mm BTxh 00-320034-318-9 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh
BTxh BTxh 319-6.jpg 785mm BTxh 00-320034-319-6 Sprawny Wagon Letni
Zbudowane na podstawie wagonów Wddxh
BTxhpi BTxhpi Kibel.jpg 785mm BTxhpi Sprawny Wagon Kryty "Kibel"
Wagon w 2022 roku przeszedł naprawę główną i został przywrócony do ruchu.
BTxhpi BTxhpi 311-5.jpg 785mm BTxhpi 00-220034-311-5 Sprawny Wagon Letni "Bytomka"
BTxhpi BTxhpi 310-7.jpg 785mm BTxhpi 00-220034-310-7 Sprawny Wagon Letni "Bytomka"
Kdxh Kdxh 504-7 .jpg 1899 785mm Kdxh 00-151344-504-7 Sprawny Wagon Brankard
Wagon przebudowany z technicznego na osobowy za czasów PKP
1Aw 1Aw 211-9.jpg 1955 785mm Bxhpi 00-380034-211-9 Odstawiony Wagon Kryty
Fabryka Wagonów Świdnica
Nr. Fab. :1811

Bibliografia[edytuj]

  • Soida Krzysztof, Kolej Gliwice Trynek - Rudy - Racibórz, EMI-PRESS, ISBN 83-904079-2-2
  • gkw.pl
  • Rudy
  1. Krzysztof Soida: Kolej Gliwice Trynek - Rudy - Racibórz. Łódź: Emi-Press, 1998, s. 79. ISBN 83-904079-2-2. 
  2. Krzysztof Soida: Kolej Gliwice Trynek - Rudy - Racibórz. Łódź: Emi-Press, 1998, s. 79. ISBN 83-904079-2-2. 
  3. Krzysztof Soida: Kolej Gliwice Trynek - Rudy - Racibórz. Łódź: Emi-Press, 1998, s. 79. ISBN 83-904079-2-2.